Ex Libris (e V)

Munich, hotel Schwarzer Berg, xuño do ano 1993.
No salón nobre Goethe celebrábase a festa que clausuraba o encontro de varios centos de vendedores de peletaría de distintos países. Fora organizado pola casa Adonais&Co., de matriz americana, transformadora e comercializadora de peles de alta gama, que desexaba expandir por Europa as recentemente creadas liñas de fabricación de pezas de vestir, zapatos e complementos. Tras compartiren unha selecta cea, os participantes foron convidados a unha degustación de licores ao tempo que escoitaban a actuación dun grupo de novas músicas. O ambiente animábase conforme avanzaba a noite entre bailes, conversas e risas compartidas.

Apoiados nunha das terrazas que voaban sobre a rúa, fermosamente iluminada a aquela hora, unha muller madura que falaba inglés con claro acento español deixábase seducir entre grolos de champaña por un mozo bastante máis novo que falaba inglés con acento belga.
Aproveitando a cita máis coñecida de Shakespeare, que ela deixara no aire ao tempo de tomar da bandexa dun camareiro a sexta copa da noite, “To be or not to be”, o home comezara a falar de literatura; amosábase un apaixonado da poesía contemporánea e gran admirador da poesía española da chamada xeración do 27.
–Federico García Lorca foi un poeta extraordinario. As súas metáforas son luminosas e evocadoras, os seus versos son terríbeis e á vez inocentes; ninguén coma el soubo plasmar a alma xitana, non cres?
A muller confesoulle que odiaba a literatura en xeral e, en particular, a poesía. E todo por causa dunha mala experiencia amorosa que non desexaba lembrar naquela noite chea de burbullas e maxia.
–Con todo –engadiu–, precisamente onte pola noite merquei un libro antigo nunha poxa aquí en Munich. Vin o catálogo no escaparate e animeime a entrar. Tiven que competir con cinco alemáns, un sueco e dúas matronas italianas, non vaias pensar que foi fácil. Paguei moito diñeiro por el. E iso que ao vendedor debeulle saír ben barato, pois mercoullo a un trotamundos que o atopou tirado nun campo na fronteira rusa. É un libro moi raro, seguro que vale unha fortuna, aínda que eu non entendo diso.
–Logo, para que o mercaches?
–Para un agasallo. Lévollo a un bo amigo que si é afeccionado aos libros.
A muller ría con expresión que parecía malévola mentres falaba, e iso facía que o home bebese máis e aceptase que a poesía era un tema menor cando había de por medio toda unha noite chea de prometedoras sorpresas.
Os primeiros bicos non tardaron en chegar. Xurdiron na privacidade dunha pequena sala que servía de almacén de mesas e cadeiras; fóranse refuxiar alí porque a muller amosara interese por que non os viran xuntos demasiado tempo.
–Comprendo. Estás casada.
–Non o estou, non se trata diso... Pero non te preocupes; esta noite durmiremos xuntos.
–De veras?
–Claro... Oh, perdoa, non cho preguntei. Ti estás casado?
–O certo é que si.
–Entón...
–Pero non te preocupes: esta noite durmiremos xuntos.
Os risos mesturáronse cos bicos unha e outra vez. Nalgún momento, ela dixo:
–Faremos o seguinte. Agora volveremos á festa por separado, e falaremos cos nosos amigos durante unha media hora. Logo despedirémonos e sairemos, de novo cada un polo seu lado, para atopármonos na parte de atrás do hotel, onde pillaremos un taxi e...
–E a noite será nosa. Un plan perfecto, case poético.
–Ehmm, parecerache unha impertinencia a estas alturas –dixo ela–, pero esquecín por completo o teu nome.
–Bernard. Bernard Roules.
–Dime, Bernard Roules, sabes o que é o polbo de aneis azuis?
–Non teño nin a menor idea.
–Non importa, mellor así. Eu son...
–Isabel, seino. Isabel Padilla. Española, de Cataluña. Coma Salvador Dalí.
–Outro poeta?
–...
–É broma, é broma.

Cando de novo se atoparon na rúa coa intención de dirixirse ao hotel da muller, en tanto se volvían bicar baixo as farolas que se reflectían nas augas do Isar, esta propúxolle levar a festa máis alá dunha vulgar noite de sexo efémero. Bernard quedou á espera de que se concretase o pensamento que roldaba pola súa mente. Aínda que animada pola champaña, Isabel amosábase segura de si mesma, e a el non lle importaba deixarlle que tomase a iniciativa da sedución.
–Propóñoche que recollamos unha prostituta.
–Unha prostituta?
–Si. A cidade está chea delas; buscaremos a máis fermosa e perversa á vez e levarémola ao hotel.
–Estás segura?
Ela, na súa experiencia no mundo da empresa, chegara á conclusión de que o peor tres sempre era mellor ca o mellor dous. Non lle resultou fácil explicalo no seu inglés máis ben torpe, pero a el tampouco parecía que lle interesase profundizar na argumentación. Gustáralle a idea desde o primeiro momento, líase nos seus ollos demasiado sinceros. Quizais non o vería igual se a proposta fose facer o trío con outro home, mais tampouco a ela lle tentaba a idea de perderse nun tedioso debate.
Aos poucos minutos, recolleunos un taxi e levounos cara ao distrito Grünwald. Non era a céntrica rúa Sandlingerstrasse que aconsellaba o condutor no seu dificultoso inglés de Baviera, onde se sucedían os clubs de alterne de tipo medio, nin a Rotes Haus, que presumía de ser un dos centros de diversión máis cotizados da cidade. Moi ao seu pesar, e seguindo as ordes da muller, levounos a unha zona do extrarradio onde ían atopar, díxolles, o peor en materia de prostitución: mulleres sen fogar, inmigrantes de países pobres, drogaditas, delincuentes, todo un mostrario da marxinación máis atroz.
Tras daren dúas voltas por ruelas que eran moito peor do que lles anunciara o taxista, na porta dun garito miserábel viron saír unha muller de pel escura e abundante melena negra que lucía un corpo fermosamente proporcionado baixo os tristes farrapos característicos do oficio. O coche parou. Isabel asomou á ventaíña e ofreceulle o que podía gañar nunha semana se os acompañaba a un hotel. A muller chuchou con forza o chicle que levaba na boca, observounos un momento e dixo en perfecto inglés con acento brasileiro:
–Non me quereredes para celebrar algún rito macabro...
–Como o sabes? –preguntou Isabel co seu sorriso máis ambiguo.
–Porque hai anos que te estou a esperar, cariño.
A muller cuspiu o chicle e subiu.
–Estupendo. Tes un nome?
–Podes chamarme Áurea Mendes.

Ao día seguinte, cando eran as 17.30 horas, un taxi paraba ás portas do aeroporto Franz Josef Strauβ. Del baixou Isabel Padilla, elegantemente vestida, e dirixiuse á oficina da Lufthansa para facturar a súa equipaxe con destino a Barcelona. En tanto non abrían a porta de embarque, foise sentar nunha cafetaría e pediu un café ben cargado. Dispoñíase a abrir o xornal da tarde cando se lle acercou por detrás unha persoa. Volveuse. Era a prostituta que contrataran ela e o seu amigo para pasar a noite.
–Vaia, decidícheste. Cheguei a pensar que non virías –dixo Isabel, esta vez sen se molestar en falar inglés.
–Vin os informativos na televisión –Áurea tamén lle falaba en correcto castelán.
–Eu estaba a punto de ler o xornal. Algo interesante?
–O home morreu.
–De veras? Iso confirma que o veleno do polbo de aneis azuis é letal. Unha boa noticia.
–Tamén demostra que es unha asasina. Non necesitas contratarme a min.
–Iso a que vén? Non son unha asasina, e necesítote a ti.
–Entón por que tiveches que matar ese pobre home?
–E ti sentes compaixón? Crin que eras unha profesional.
–Iso non quere dicir que mate por gusto. Fágoo por diñeiro, non por diversión.
–Ese home enganaba á súa muller sen a menor consideración.
–Merecía morrer por iso?
–Non te preocupes, non penso matar todos os homes infieis do mundo, non hai apócema suficiente para iso. Só quería asegurarme de que o veleno funcionaba. A iso vin a esta cidade co pretexto dunha reunión comercial. De paso, tiven ocasión de mercar un libro antigo que me servirá de cebo para tentar a vítima, e tamén de contratar a persoa que lanzará o anzol. Unha viaxe proveitosa.
–E se me nego a facelo?
–Ofrecinche moito diñeiro, e xa che paguei unha parte cando te contratei. Ademais, estás aquí. Non me vas fallar.
–Podo ir á policía e contárllelo todo. Ti envelenaches o champán do home na festa.
–A policía tardará moito tempo en saber de que morreu; entretanto, buscarante a ti, cando saiban que fuches a derradeira persoa en ver a Bernard con vida. Demos o teu nome e mais o del no mísero hotel onde pasamos a noite, lembras? O recepcionista nin se lembrará de min, así que eu non figuro para nada, non existo nesta historia.
–Tampouco existo eu.
–Non existes? Cado vin que lle amosabas a túa documentación ao recepcionista con toda a inocencia comecei a desconfiar que non eras a persoa adecuada para o meu plan. Unha verdadeira profesional non faría iso. Despois vin como te comportabas coa maior naturalidade con el, aínda sabendo que ía morrer; iso tranquilizoume. Espero que fagas ben o teu papel.
–Es unha muller perversa. Planificáchelo todo con frialdade.
–Non creas, antes de vir para aquí só tiña o veleno e unha vaga idea do que quería facer. Despois atopeite a ti, logo o libro, e finalmente coñecín ao pobre Bernard. Todo foi sucedendo por si mesmo. Eu só axudei a que as pezas encaixasen coas miñas necesidades.
–Ao mellor, as cousas non son como ti pensas.
–Que queres dicir?
–Que non sucede todo como un calcula. Non sempre somos quen de dirixir os nosos destinos, canto máis os dos demais.
–Moi profundo iso que dis, pero nós imos seguir adiante co noso trato. Agora, déixame a documentación para coller o teu billete… Como? Outra vez me dás a tarxeta de identidade verdadeira? A policía pode seguir esta pista e buscarte en España.
–Non me atoparán, xa che dixen que non existo. Farei o meu traballo.
–Iso espero, saíchesme bastante cara. Pídoche un café?
–Grazas, non tomo café.
–Ha, ha, ha... Non cho envelenarei, non te preocupes. Por certo, unha curiosidade. Por que dixeches onte que había anos que me estabas a esperar?
–Eu dixen iso?
–Dixeches. “Hai anos que te estou a esperar, cariño”.
–Non o lembro.

(Sobre Ex Libris)

[...] Pois ben. Onte soubemos a verdade, o que se esconde detrás de Áurea Mendes. Esa muller foi contratada pola túa avoa. Non é ningunha meiga, non é nada, só é unha prostituta que se vende por diñeiro. A avoa contratou os seus servizos para que levase o teu pai á cama e así conseguir que se separase de min: unha vinganza desesperada. Ela mesma ideou o embuste do libro antigo; sabedora da paixón de Damián, mercou ese manuscrito nunha subhasta en Munich e entregoullo a Áurea. Ela fixo o resto. Así que, non había ningunha maxia, ningunha maldición, ningún misterio. [...]

O Xardín (páx. 449)

Ex Libris (IV)

7 maio 1983.
Pietr Dimitrov, axente secreto do KGB en Alemaña Federal, baixou do avión comercial que o trasladou ao aeroporto de Obninsk (Rusia) e dirixiuse en taxi ao cuartel xeral da organización nesa cidade. Os seus superiores, que o esperaban reunidos desde había unha media hora, examinaron con atención os exemplares da revista Stern que sacara do portafolios e, nunha primeira opinión, estiveron de acordo en que os fragmentos dos diarios de Hitler que se publicaban nas súas páxinas centrais non podían ser auténticos. Con todo, fiaron a conclusión final a unha análise posterior máis pormenorizada. A continuación, o comandante Vassili Orsam fixo entrar a Dimitrov no seu despacho co pretexto de comentaren os últimos movementos políticos do outro lado do muro. O axente, daquela, entregoulle o pequeno e vello libro manuscrito sobre pel que portaba nun compartimento oculto do seu maletín. Narroulle como o obtivera a través doutro axente destacado en Francia, na rexión de Lyon, e como este tivera que botar man de importantes contactos para conseguir sacalo da mesma sede da Gerdarmerie. A curiosidade puido con Dimitrov e preguntoulle ao comandante polo motivo que facía tan importante aquel documento que, en aparencia, non contiña informacións militares nin estratéxicas nin nada que puidese parecer relevante para o servizo de espionaxe ruso e que, porén, unha vez que a prensa local de Lyon publicou o seu achado nas mans dunha rapaza que morrera vítima dun desafortunado accidente, puxéranse en movemento persoas e recursos coa orde conseguilo a toda costa. Orsam sorriu, púxolle a man no ombro en sinal de felicitación e pasou a interesarse polos rumores de que o presidente norteamericano, Ronald Reagan, se negaría a debater sobre o seu proxecto do Sistema Estratéxico de Defensa, ese despregue armamentístico que bautizaran familiarmente como Star Wars en alusión á famosa película; ao comandante parecíalle pouco serio que un ex-actor metido a presidente dun país tan poderoso se empeñase en levar á vida real as fantasías cinematográficas, e tal vez fose conveniente preparar unha resposta adecuada a semellante provocación.
Tras a reunión, Vassili Orsam abandonou as dependencias do KGB levando consigo o manuscrito nun sobre. Deulle orde ao chófer de que tomase a estrada de circunvalación. Polo camiño usou o teléfono do auto para poñerse en contacto cunha muller á que chamaba “madame” e anuncioulle a súa chegada en aproximadamente media hora.

A muller recibiuno nunha casa unifamiliar situada nun barrio residencial na periferia de Obninsk. Á calor dun viño francés e música de jazz, ambos examinaron con atención o libro antigo e despois encerráronse nun cuarto. Dúas horas máis tarde, Orsam volveu ao automóbil, esta vez para dirixirse ao aeroporto onde o esperaba unha avioneta do exército. Desde alí voou a Moscú e un taxi trasladouno a un despacho privado da rúa Yáblaka, onde o esperaba o seu superior, o coronel Lev Borya, acompañado de dous altos cargos do ministerio de Asuntos Exteriores.
Dous meses despois destes encontros, o comandante volveu chamar ao axente Dimitrov para lle explicar que a súa seguinte misión transcorrería nos Estados Unidos. O obxectivo era un avión das liñas aéreas coreanas. Dimitrov debía coordinar un equipo encargado de lle subministrar un plan de voo manipulado, a fin de que voase un breve tempo sobre territorio soviético. A operación realizaríase a finais de agosto, e o obxectivo último era provocar un conflito internacional.
O día 1 de setembro, en canto entrou no ceo ruso, o avión 747 da Korean Air foi derrubado por jets interceptores morrendo no acto 269 persoas, entre elas o congresista demócrata por Georgia Larry McDonald. De contado, a OTAN puxo en marcha o protocolo de exercicios militares previstos no Plan de Defensa Global.
A finais do mesmo mes de setembro, no búnker Serpujov-15, o centro de mando da intelixencia militar soviética desde onde se coordinaba a defensa aeroespacial, as computadoras recibiron dos satélites o aviso de que un pequeno número de mísiles balísticos intercontinentais con carga nuclear foran lanzados desde Malmstrom (Montana, EEUU) en dirección á Unión Soviética. Pero a persoa encargada do servizo de vixilancia nese momento, o tenente coronel Stanislav Petrov, considerou que o sinal era un erro do sistema de alarma e non transmitiu o aviso. Efectivamente, os mísiles nunca chegaron a impactar porque nunca foran disparados. O oficial Petrov foi condecorado por evitar un incidente de consecuencias imprevisíbeis e, ao mesmo tempo, noutras dependencias, o comandante Vassili Orsam foi degradado a capitán como castigo pola súa incompetencia e trasladado a Voronezh para ocuparse de cometidos menores.

No ano 1989, nos mesmos días en que o muro de Berlin caía baixo a acción popular e as piquetas, a “madame” e o capitán Orsam foron coincidir en Moscú, esta vez no curso dun acto institucional de carácter festivo. O ex-xefe local do KGB sorprendeuse da súa desaparición repentina de Obninsk despois do fracasado incidente internacional e acusouna de traizón; ela amosouse máis sorprendida aínda, e díxolle que non houbera ningún fallo e que a influencia do libro no decurso da historia era un asunto escuro que non dependía das accións dos humanos, como el fora advertido previamente e como non tardaría en comprobar por si mesmo. Antes de se despediren, a muller peguntoulle se aínda conservaba o libro no seu poder; ante a súa resposta afirmativa, díxolle que no prazo de catro anos llo debería entregar a certa persoa, un mozo con aspecto de vagabundo, que se lle achegaría para recollelo. El negouse, aducindo que o libro, despois de todo, pertencía ao goberno ruso, e que este llo debía a el para resarcir a humillación que lle fixera pasar. A “madame” marchou solitaria pola rúa cun sorriso engaiolante e o capitán nunca máis a volveu ver.
A comezos de marzo de 1993, achándose Vassili Orsam recentemente retirado da vida militar activa, recibiu unha chamada telefónica dun antigo compañeiro na que o advertía de que o KGB optara pola eliminación física de todas as persoas que coñecían a implicación do ministerio de Asuntos Exteriores na organización do atentado contra o avión da Korean Air. Orsam colleu o seu automóbil e fuxiu de Voronezh en dirección á fronteira de Ukraína seguindo estradas secundarias. Mais nalgún cruzamento perdeu o rumbo e, nun descampado, parou a preguntarlles a dous viandantes. Estes agarrárono, arrastrárono detrás dun canaveiral e degolárono; acto seguido, rexistraron o vehículo e marcharon apuradamente con todo canto puideron levar de valor. Na súa fuxida, aos poucos metros caeulles o libro antigo de coiro, o cal foi recollido horas máis tarde por un camiñante que pasaba polo lugar cunha mochila ao lombo, e que marchou de alí sen se percatar da presenza do cadáver tras o canaveiral.

Ex Libris (III)

Outubro 1977. La Vanzelle (Francia).
Unha rapaza de quince anos chamado Cécile, cando paseaba coa súa bicicleta, descubriu no medio dun rochedo un cadáver comesto polos animais e o tempo. Tratábase dun home, aínda que apenas se lle recoñecía a traza. Á beira estaba a súa gorra, unha gorra de mariñeiro tamén esfiañada, e un vello libro de poucas follas de pel.
Cécile comunicoulle o achado aos pais e estes ás autoridades, pero a cativa, de natural curioso, escondeu o libro porque lle pareceu un obxecto interesante e non se quixo desprender del. A policía averiguou o nome do morto, un irlandés de Cork, viaxante de comercio, chamado Mark O´Sullivan, coñecido en certos círculos como estudoso do celtismo e afeccionado ás ciencias ocultas.
A rapaza levou o libro ao colexio onde cursaba os estudos de Bacharelato, en Saint Chamond, para ensinárllelo aos compañeiros. Estes non se deixaron impresionar pola rareza do manuscrito e preferiron burlarse unha vez máis da cativa, que era persoa solitaria, algo torpe de palabras e teimaba en vestir sen seguir os ditados da moda. Cécile non baixou ao recreo eses días, preferindo ficar na clase a examinar os debuxos do libro e a copialos na súa libreta. E seguiu con esa actitude ata que acabou por atraer a atención do seu profesor de Educación Plástica, un exseminarista que abandonara a carreira relixiosa para se dedicar á escultura. O profesor quedou fascinado co libro e preguntoulle a Cécile como o conseguira. Esta, por non desvelar a apropiación indebida por medo a un castigo, só dixo que o achara nunha casa abandonada no medio dun arboredo por onde adoitaba pasear en bicicleta. O profesor ofreceulle comprarllo, sempre que os pais desen a súa conformidade, pois ela era menor de idade. Mais Cécile negouse en redondo e pediulle que non falase cos pais, pois castigaríana se sabían que tiña algo valioso que non era seu. Deste xeito, mantivo o libro con ela durante tres anos, sen deixar nin un só día de revisar e copiar os seus debuxos e as súas letras incomprensíbeis.

Cando estaba a punto de abandonar o instituto, Cécile decatouse da loucura na que estaba entrando coa súa obsesión polo libro. Neses meses coñecera un rapaz e comezara con el unha relación que prometía ser duradeira. Ao mesmo tempo, madurara e xa non lle facían dano as críticas dos compañeiros, co cal estas actitudes acabaron por cesar. Daquela, quixo desfacerse do libro vendéndollo ao profesor co que estudara Educación Plástica tres cursos antes. Mais este profesor xa non formaba parte do persoal do centro; por motivos administrativos, fora trasladado a outra localidade ben lonxe de Saint Chamond, e tardou algún tempo en conseguir o seu contacto. Finalmente, falou con el a través do teléfono e propúxolle a venda. O exseminarista aínda seguía interesado no volume, mais, aínda que a rapaza xa era maior de idade, amosábase remiso a mercar un obxecto que fora obtido dunha maneira pouco clara, pois a historia do achado fortuíto nunca lle parecera de todo críbel vindo dunha persoa solitaria e fantasiosa como era Cécile daquela. Como a moza estaba disposta a lle regalar o libro, só por se desprender del, finalmente conviñeron que el mesmo lle escollería un agasallo dun valor semellante ao que podía ter o manuscrito.
Cando esperaba por ela na Estación Central de Autobuses de Lyon, onde se citaran para a transacción, Cécile resultou atropelada por un autobús que realizaba manobras temerarias. Morreu baixo as rodas de xeito instantáneo. O profesor viuno todo de lonxe, e non se atreveu a achegarse por medo a que alguén o relacionase de maneira inadecuada con aquela exalumna tan fermosa para a que levaba no peto unha cadea de ouro co seu nome grabado.

Ex Libris (II)

No verán de 1966, nun almacén de ferranchos da pequena localidade de Luame, no Estado de Porto Alegre (Brasil), dous traballadores foron reprendidos polo dono do negocio por non atenderen as súas obrigas. Achábanse examinando un vellísimo libro de follas de pel escrito a man con signos xeométricos e adornado con algúns debuxos simples de aspecto infantil. O xefe preguntoulles onde o obtiveran, e contaron que viñera entre os restos dun coche calcinado que acababan de retirar na avenida que daba entrada á vila. Tratábase do Ford do 26 que un ano e medio antes se incendiara nun tráxico accidente que todos lembraban, pois nel morreran os dous ocupantes, un matrimonio arxentino, ambos con arredor de cincuenta anos e negociantes en arte e antigüidades. A retirada do vehículo relizárase por orde xudicial, unha vez concluídos os trámites da investigación. O máis curioso do achado, comentaban os operarios, era que, a resultas do accidente, non quedara no vehículo ningunha outra cousa que non fosen ferros queimados, e parecía imposíbel que aquel libro, sendo de material orgánico, resultase indemne.

O xefe do almacén fíxose cargo do curioso manuscrito e tívoo un tempo na súa casa. Aproveitou unha viaxe de negocios a Vilagrande e amosoullo ao director do Museo de Arte Antiga, por se consideraba que tiña algún valor e o quería mercar. O director, un historiador experto en arte colonial, examinou con curiosidade o volume e apreciou o seu valor. Formalizaron a compravenda por un prezo case simbólico, dado que o museo non andaba sobrado de fondos e ao ferralleiro calquera ganancia o faría feliz. Mais, ocupados como estaban os expertos do museo na catalogación do mobiliario doado polos propietarios dun palacete que ía ser derrubado, o libro ficou depositado nun andel á beira doutras numerosas pezas que agardaban un destino indefinidamente adiado.
Pasarían cinco anos antes de que fose recuperado baixo a poeira, no curso duns traballos de remodelación das instalacións do museo motivadas pola entrada dun novo equipo de goberno. O anterior director perdera a vida de forma tráxica cando a fatalidade quixo que tropezase e caese de costas sobre unha figura de bronce lanceolada que estaba a preparar para unha exposición de art decó na capital do Estado. O seu substituto, un home novo acabado de licenciar pola Universidade Federal de Pelotas, empeñouse en sacar á luz cantos tesouros esquecidos achou nos sotos do edificio. Aínda que o libro non lle chamou especialmente a atención, destacouno colocándoo nas vitrinas dos documentos máis antigos, na súa maioría pregos lexislativos de escaso valor, e uns poucos incunábeis, entre os que se achaba unha serie completa dos Decretalium cum apparatu Ioannis Andreae, composto polo Papa Bonifacius VIII, sen dúbida unha xoia singular para un Museo de ámbito provincial. Como paso previo a un exame máis demorado, o manuscrito foi debidamente recensionado polo propio director no catálogo anual das novas incorporacións.

Certo día, o museo recibiu a visita dun home de idade, barbado, cuberto cunha gorra de mariñeiro, quen, con acento irlandés, dixo ser profesor de Arqueoloxía na universidade de Alabama (EEUU). O profesor, que recibía con regularidade o catálogo do museo, amosouse interesado en estudar o estraño libro como parte dun traballo que preparaba sobre as técnicas máis primitivas da escrita manual. Afeito o persoal da institución a ter confianza nas escasas persoas que solicitaban utilizar o material das vitrinas, non consideraron necesario dedicarlle vixilancia ao visitante en tanto manipulaba o manuscrito nun recanto da sala de lectura, circunstancia que foi aproveitada por este para saír do Museo nun momento de afluencia de público levando o libro baixo o abrigo.
Foron inútiles cantos esforzos se fixeron para dar co ladrón, toda vez que non existía entre o profesorado da universidade de Alabama ninguén coas características do citado nin se puido pesquisar nada na enguedellada trama do mercado negro das antigüidades.

Ex Libris (I)

O primeiro día de xullo de 1961, Ernest Hemingway despedía na porta da súa casa da rúa Sun Valley en Ketchum, Estado de Idaho (EEUU), o carteiro ao que lle acababa de entregar un pequeno paquete. Na parte superior figuraba o enderezo do seu amigo Ovidio Molina Cortés, empresario do mundo da arte e as antigüidades residente na cidade de Buenos Aires, Arxentina.
O escritor seguiu o carteiro coa vista ata que se perdeu na distancia. Logo entrou na casa con paso canso.
Nun recanto da sala, sentada nun sofá señorial sobre un fondo de trofeos de caza e de mar, estaba unha fermosa muller de longa melena negra e grandes ollos da cor da oliva.
Hemingway sorprendeuse ao vela, pero só uns segundos. Serviuse unha copa de ron.
–Ao final, fixéchelo. Desprendícheste do libro. Como puideches? –dixo ela.
–Desprendinme do libro e mais de ti. Xa non estás na miña vida, por que segues aí?
–Ernest, meu amor, que fácil cres que resulta todo, non? Hoxe cóllesme, mañá déixasme. E pasado mañá? Non volverás querer que estea ao teu lado?
–Pasado mañá non existe. Nin sequera mañá. E ti tampouco. Déixame, debo traballar.
Hemingway saíu da sala coa copa nunha man e a botella na outra para dirixirse ao estudo. Un gato que saíu de debaixo do sofá seguiuno miañando debilmente. Da rúa chegaban ruídos de coches e trasfego humano.
Sobre o escritorio, un mangado de follas escritas encabezadas co título A Moveable Feast. O escritor colleunas, deixounas correr entre os dedos e leu algúns parágrafos ao chou. Volveunas pousar e asomouse á fiestra. Bebeu un grolo.
No seu interior, algo lle recordou os días felices en La Habana algúns anos atrás. Concretamente, o ano 1955, o seguinte a aquel no que lle concederan o premio Nóbel. Días de mojito e daiquirí, de yuca, mango e guayaba, de bolero e merengue, de poesía e revolución, días de festa continua nos salóns do hotel Ambos Mundos e no Floridita e no Cabaret Parisien.

Alí foi onde coñeceu a Áurea Mendes, unha exuberante mulata de orixe brasileira que vendía tabacos, perfumes, flores secas, abanos, preservativos, lambiscadas, entre a xubilosa clientela. O novelista mercoulle un Partagás e Áurea cobroulle só cunha fotografía dedicada que había enmarcar, dixo, e pendurar na cabeceira da súa cama.
Esa mesma noite, Hemingway, marido infiel por enésima vez, coñeceu, ao tempo que o corpo cálido da muller, un manuscrito antigo que Áurea gardaba con celo por ser unha lembranza familiar moi querida. O escritor, aínda que non sentía especial agarimo polos obxectos rescatados á comechón do tempo, entendeu que a brasileira llo quería vender para paliar unha situación de penuria e que se valía dun argumento sentimental para elevar o seu prezo. Pero o libro parecía un obxecto realmente interesante e, por riba, os peitos florais de Áurea, os seus ollos magnéticos, a voz ferventemente cadenciosa, parecían suficiente pretexto para que pagase os douscentos pesos que lle pediu e lle agradeceu vivamente. A partir desa noite, os encontros coa muller sucedéronse enleados nunha especie de encantamento que rozaba o feitizo como antes non recordaba ter sentido.
O libro, porén, permaneceu esquecido durante anos nunha pequena gabeta de lembranzas de outrora. A súa vida non era de gardar trastes mortos, el era un protagonista da historia, necesitaba vivir cada hora, cada segundo, coma se fosen os derradeiros.
–Non conseguirás o que te propós. O libro seguirá o seu camiño, sobreviviranos aos dous; pero ti es meu para sempre. Estamos unidos no mundo dos vivos.
–Vaite, Áurea Mendes. Xa non teño idade para estes xogos.
–De veras? Mentes tan fermosamente como escribes. Bastará que me achegue a ti para que esperte o vello animal que levas dentro. Non o queres comprobar?
–O animal morreu. Matouno o alcohol e a vida. Eu son o seu cadaleito. E ti, só unha imaxe da miña memoria. Non existes, muller. É inútil que insistas. Se pecho os ollos, desaparecerás.
Pechou os ollos e a voz dela seguiu soando cada vez máis lonxe. Foi apagada por outras voces, esta vez de 1958, cando o foron visitar os seus amigos arxentinos Ovidio Molina e a súa esposa Luisa Fernanda Biocca. Ernest atravesaba unha etapa difícil, incapaz de escribir, asediado por pantasmas e definitivamente imposibilitado para ser feliz. El botáballe a culpa á súa relación coa brasileira, unha vez que chegara á conclusión de que non existía, que só era unha creación da súa mente enferma. O amigo aconselloulle que deixase Cuba, que volvese ao seu país e se establecese nunha vila calquera onde ninguén soubese da súa existencia. Debía refacer a súa vida, volver a empezar, ser el mesmo. No medio da conversa, Ovidio amosara curiosidade por ver o libro; como tratante de antigüidades, podíalle interesar a súa adquisición. Hemingway pensou en regalarllo, coidando que se se desfacía del, conseguiría desfacerse dela. Mais no último momento volveuse atrás. Ensinóullelo, pero, malia a insistencia dos Molina-Biocca, non llelo quixo vender.
–Non o quixeches vender. Non fuches quen. Porque non querías separarte de min. Ernest, meu amor, ven, volve comigo.
Hemingway sentouse no escritorio, introduciu un papel no rodete da vella Underwood portátil e púxose a teclear. Escribiu un título no medio a medio: The dark lady. Tras unha pausa, inseriu outra folla e comezou o relato. A voz seguía soando, pero o ruído da máquina foina acalando. As palabras sucedíanse, as frases, os parágrafos.
As follas amoreábanse no canto da mesa conforme pasaban as horas e o nivel do ron descendía na botella. O gato ficara adurmiñado sobre a mesa, á beira da máquina de escribir.
Nalgún momento, o escritor levantouse. Estricou os ósos dos brazos e achegouse á fiestra, pero só parou unha miga. Foi buscar unha nova botella, sentouse e continuou decontado. A muller volvía estar alí, agora de pé onda a mesa e folleando os papeis.
–Escribes sobre min! É a nosa historia de amor, gústame. Mais quizais ao teu público non, telo demasiado acostumado á realidade.
–Non escribo sobre ti. Escribo sobre a paixón. A verdadeira paixón.
–A que aprendiches comigo.
–Si. A paixón escura.
Áurea Mendes apoiou as costas no limiar da porta. Sorrinte, ollou a Ernest en fite en tanto acendía un longo cigarro moreno. O home ignorouna e volveuse concentrar no teclado da máquina de escribir. Tras os cristais da fiestra xa se anunciaba o amencer.
Dúas horas despois, deu por rematado o relato. Volveuse servir ron, coa nova botella xa pola metade, e releu rapidamente o escrito.
–Está lindo? Sénteste mellor? Querido Ernest... Desprendícheste do libro, pero escribes sobre min. Non queres que me vaia, nunca quixeches. Ah, meu amor... Estamos na hora das verdades.
–Non pode ser... Non podes seguir na miña vida, xa non...

Nun arranque de xenio, o novelista prendeu lume nas follas e guindounas á lareira sobre as cinzas que quedaban do último inverno. Acto seguido, despendurou da parede a escopeta de caza Remington, cargou un cartucho e apuntoulle á muller, que seguía sorrindo entre bocaladas de fume escuro.
O ruído do disparo fixo que entrase xente na casa. Veciños do edificio que se preparaban para saír aos seus traballos, ás súas ocupacións. O corpo de Hemingway estaba tirado sobre a alfombra boca arriba entre fíos de sangue. Baixo a súa man dereita, a escopeta, aínda fumegante. Na confusión, o gato aproveitou para fuxir pola porta.

Unha liña de falsas filiacións (e IV)

Cando saíu da cadea, xa feitos os cincuenta anos e co seu apelido verdadeiro, Benvenutto Consoli soubo que a súa amante e suposta irmá, finalmente divorciada, contraera matrimonio en segundas nupcias cun anticuario e restaurador napolitano de nome Silverio Strada, e que vivía feliz co seu fillo común, Américo, e tres fillos máis da nova parella. Non querendo interromper esa situación coa súa presenza, optou por volver á Sicilia natal, onde se reencontrou cos seus vellos avós e recuperou o oficio de parceiro. Os avós déronlle noticias do seu pai, que nunca fora capturado polos carabineiros e vivía como leñador na rexión do Piamonte. Tamén neste caso, o antigo mafioso, contando con que estaría sendo vixiado, sacrificou o seu desexo de visitalo por non comprometer a súa seguridade, de maneira que Bruno Consoli había morrer sen saber que o fillo coñecera a verdade sobre o seu nacemento.
Pola súa parte, Américo, que despois dalgunhas reviravoltas xurídicas quedara definitivamente inscrito no rexistro co apelido Strada do novo pai, revelárase desde pequeno dotado dunha sensibilidade especial para a arte, aptitude que se desenvolvería e incrementaría no escenario da monumental Nápoles e no ambiente artístico no que se movía o seu pai adoptivo. Tomou con decisión o camiño da pintura e chegaría a acadar unha discreta fama.
Por algunha especie de destino ou de rutina familiar, acabou así mesmo dándolle o seu apelido a unha filla que non era súa cando casou cunha moza chamada Patrizia Capella. Coñeceuna unha mañá de outono, cando saía a pasear pola praia en busca de paisaxes para os seus lenzos. Patrizia estaba preñada de seis meses e acababa de cortar as veas porque se quería suicidar.

(Sobre "Unha liña de falsas filiacións")

A nena nacida da relación entre Patrizia Capella e Doménico Russo foi bautizada co nome de Giuliana, recibindo do seu pai adoptivo o apelido Strada. O mesmo mes en que naceu, difundiuse a noticia de que Italia entraba en guerra contra Austria e Alemaña dentro da contenda bélica que asolaba Europa en 1915.

O Xardín (páx. 25)

Unha liña de falsas filiacións (III)

Andando o tempo, Benvenutto Costaserena, ao que nunca se lle revelara a peripecia que o acompañou na súa infancia nin quen era o verdadeiro proxenitor, seguiu os pasos dos seus dous pais, o real e o adoptivo, na senda da vida violenta, acabando por superalos en case todas as facetas, incluídas a agudeza, a perfidia e a crueldade.
Mais cando contaba os vinte e tres anos, o seu universo viuse sacudido ao ter que se render á evidencia da louca paixón que sentía pola súa irmá Silvana e ao comprobar que esta o correspondía. Achándose ela casada e el mergullado nunha prometedora relación amorosa coa filla do alcalde de Palermo, ao principio cultivaron o seu amor ás agachadas, mais, facéndose difícil nunha casa tan poboada de xente, optaron por fuxir de Sicilia, sen daren ningunha explicación, en dirección ao continente. Fixaron a residencia nos arrabaldes de Nápoles e ocultaron os apelidos baixo outros falsos para non seren localizados e tamén para que non transcendese a relación incestuosa que, segundo pensaban, os unía.

Catro anos despois da fuxida e seguros de que xa non eran buscados nin requiridos por ninguén, recuperaron o apelido común cando tiveron o seu primeiro fillo, ao que chamaron Américo, Mais equivocábanse, pois estaban reclamados por orde do xuíz que substituíra a Andreas Testti en Palermo, o cal, malia o incendio que destruíra o xulgado anos antes, puidera reabrir a causa contra Arcadio Costaserena a partir da documentación que aquel gardaba agachada na súa casa. O mafioso acabou encarcerado xunto con moitos dos seus homes, salvándose só os que puideron fuxir a tempo con rumbo descoñecido, entre eles Bruno Consoli.
O dobre apelido Costaserena, que declararon no Rexistro Civil para o pequeno Américo e que resultaba tan pouco común en Nápoles, foi suficiente fío para conducir á detención de Benvenutto baixo a acusación de crimes, extorsión, secuestro e estafa entre outros. Foi o propio xuíz, cando estivo na súa presenza, quen lle fixo saber a Benvenutto a verdade sobre a súa orixe e a natureza non incestuosa da súa relación con Silvana Costaserena. A noticia significou unha grande alegría para o fillo do antigo parceiro, que aliviou sequera algo o seu ingreso no cárcere para cumprir unha longa condena.

Unha liña de falsas filiacións (II)

Deixando pasar algúns meses, para que as autoridades non receasen directamente de Bruno, o mafioso puxo nas mans deste unha pistola capaz de dous potentes disparos e unha relativa precisión e cedeulle o mellor cabalo da súa corte. O parceiro agardou polo xuíz disimulado entre as sombras en fronte á casa deste coa cara tapada cun pano. Disparoulle a queimarroupa e fuxiu a seguir no cabalo en dirección á montaña.

Todo aconteceu tan rapidamente que ninguén se decatou do sucedido ata pasado un tempo, o suficiente para que o rapaz devolvese o cabalo e a arma a dous homes que o esperaban, recuperase a súa mula e, unha vez que queimou as roupas usadas no crime, se dirixise tranquilamente ao campo onde atendía o gando que tiña encomendado.
A execución do asasinato pareceulle tan perfecta a Costaserena que, en canto cesaron as investigacións por falta de indicios que conducisen ao asasino e a Prefectura local decidiu que o incendio do xulgado se debera á un simple descoido falto de toda intencionalidade, o mafioso acabou por contratar o parceiro para que formase parte do seu pequeno exército de recadadores de impostos e matóns. Bruno aceptou de contado, malia a tímida oposición dos pais, e pediu levar consigo o pequeno Benvenutto, o cal, tras a morte do xuíz e non tendo este parentes directos que o reclamasen, ficaba legalmente en situación de desamparo.
Ao non existir constancia escrita nin maneira de verificar que a nai de Benvenutto era a defunta Regina Testti e que Bruno Consoli era o pai, o propio Arcadio Costaserena, en pagamento do favor recibido e co beneplácito agradecido daquel, adoptouno como fillo de seu e outorgoulle legalmente o seu apelido. En realidade, tamén obraba por interese propio, pois o seu único fillo varón morrera accidentalmente no curso dun tiroteo cando só contaba oito anos e a filla que lle quedaba, de nome Silvana, naquel momento con catro anos de idade, non lle parecía adecuada para substituílo algún día á fronte dos negocios.

Unha liña de falsas filiacións (I)

En Sicilia, no inverno de 1866, no interior escuro dunha cova situada no Picco della Strega, un dos illados promontorios que destacan nas chairas que rodean Palermo, a veciña desta vila Regina Testti pariu un fillo ao que puxo o nome de Benvenutto. O motivo do inhabitual escenario non foi outro que esconder o cativo das iras do seu propio avó, o temido xuíz Andreas Testti, que non podía aceptar a deshonra de que a súa única filla se convertese en nai solteira. No momento do parto, a moza estaba acompañada do proxenitor da criatura, un veciño da aldea de Ginestra de nome Bruno Consoli, que vivía cos seus pais e exercía, igual ca el, o oficio de parceiro coidando os rabaños dos veciños. Cando regresaron a cadansúa casa, foi este quen se fixo cargo do pequeno, coa esperanza de que a situación se arranxase e puidesen compartir fogar algún día.

Por desgraza, como consecuencia das malas condicións do parto, Regina contraeu unha infección que acabou por levala á morte un mes despois. Andreas Testti, que no seu momento se mantivo conscientemente á marxe do sucedido na cova, chorou longamente a morte da filla.

Transcorridos dous anos, como alivio aos remorsos que o perseguían ao sentirse culpábel da súa perda, e asustado pola soidade á que se vía abocado, pois era viúvo desde había cinco anos, o xuíz desexou ter consigo o fillo nacido daquela relación ilícita. Ordenada a investigación na procura do seu paradoiro, foi informado de que unha familia de coidadores de gando da aldea de Ginestra criaban un cativo do que non se coñecía a nai e cuxa idade coincidía coa do que buscaban.
Os carabineiros entraron na casa de Bruno Consoli coas armas por diante para levaren o neno, sen facer caso da súa oposición nin da dos asustados avós. O mesmo día seguinte, o mozo dirixiuse á luxosa residencia campestre dun xefe local da Cosa Nostra de nome Arcadio Costaserena e ofreceulle os seus servizos para matar a Andreas Testti. Só pediu que se lle proporcionase unha arma, un cabalo e o permiso do Don. Era sabido en toda a rexión que Arcadio Costaserena, que forxara a súa fortuna no cobro de impostos fraudulentos aos aldeáns e comerciantes a cambio de protección nas explotacións de cítricos que daban tanta riqueza á illa, estaba sendo vixiado polo xuíz Testti e que, malia as súas boas relacións cos políticos locais, incluídos poderosos membros da Prefectura, faltaba pouco para que fose ordenada a súa detención con cargos que podían metelo na cadea de por vida. Eran os anos convulsos da unificación forzosa de Italia, e os novos poderes pretendían dar unha imaxe de autoridade por riba da cruel anarquía da extorsión e o crime.
Costaserena realizou as necesarias comprobacións para asegurarse de que o ofrecemento do mozo non agochaba unha trampa. Necesitado dunha solución urxente contra o acoso do togado, e non podendo valerse dos seus propios homes, que eran coñecidos na contorna e tamén estaban sendo vixiados, o ofrecemento decidido do parceiro pareceulle un milagre da providencia. Aínda por riba, a causa da dobre vinganza que animaba ao mozo, a morte da súa amada Regina Testti e o secuestro do fillo, pareceulle suficiente móbil para explicar o crime no caso de que o pillasen, ficando el completamente á marxe das sospeitas. Ao mesmo tempo, un oportuno incendio convertería en cinzas os arquivos do xulgado; a desaparición dos documentos que o incriminaban poñería cabo a varios anos de investigacións e faría pensar a outros xuíces na conveniencia de non se entremeteren nas vidas das persoas honradas que cumprían un labor social tan importante.

O segredo das Salinas do Ulló (e VIII)

Desde aqueles días, nas aldeas que conforman a parroquia de San Martiño de Vilaboa mantívose durante xeracións a dúbida nunca esclarecida sobre se os feitos contados por Eliseo da Reigosa e repetidos durante toda a súa vida foran certos ou se só foran unha meticulosa invención súa dirixida, por un lado, a que os frades que invadían a propiedade comunal quedasen baixo o ollo atento da xustiza, e, por outro, a que se arranxasen os problemas familiares para poder casar coa moza que quería. Sábese que a Real Audiencia de Galicia, por recomendación expresa da Casa Real, dispuxo e mantivo durante lustros unha vixilancia discreta nos camiños que saían das Salinas, a fin de evitar que ese ouro e esa prata, no caso de existiren, saísen de alí; mais, que se coñeza, non obtiveron ningún resultado. Tampouco se sabe se os xesuítas o poderían sacar do escondedoiro e enviar ao destino previsto. Constatouse, iso si, que nos meses seguintes, talvez grazas aos traballos de limpeza ordenados polos doutores composteláns, medrou notabelmente a produción de sal; ou polo menos iso parecía, pois nos carros ían máis sacos e estes ían máis cheos.
En calquera caso, a poboación da contorna seguiu a litigar durante anos coa Compañía de Xesús na defensa dos seus intereses. A Pragmática Sanción dada por Carlos III en 1767, que decretaba a expulsión da orde fóra do país, puxo fin a esta contenda legal, se ben seguiu sen se resolver o problema da propiedade e explotación da enseada do Ulló.

Case un século despois, os terreos das Salinas foron postos en poxa pública dentro do proceso redencionista e privatizador das sucesivas leis de desamortización. Por un raro capricho do destino, foron mercados por un bisneto do matrimonio Da Reigosa-López, de nome Abundio Reigosa Fernández, o cal fixera fortuna no ámbito da pesca e as empresas conserveiras.
A figura de Abundio Reigosa sempre constituíra un misterio para os seus contemporáneos, por canto pasou de posuír unha mísera embarcación para a pesca de baixura no lugar de Acuña a se converter, nun prazo mínimo de tempo, en potente armador con flotas de barcos en Cangas, Marín e Bueu, e, inmediatamente, a mercar unha fábrica de conservas que fora posta en marcha no seu día por fomentadores cataláns e que el modernizou e converteu nun puxante emporio industrial. Como daquela aínda se mantiña viva a lenda do tesouro escondido das Salinas, houbo quen relacionou o seu despegue económico coa descuberta do mesmo; mais isto nunca se puido comprobar nin o novo ricohome deu nunca unha explicación ao respecto, agás quizais o xesto de mercar os terreos da enseada e reedificar a vella casa dos frades, seguindo os gustos da fidalguía agraria, para vivenda de recreo.
Unha das súas fillas, María Guadalupe Reigosa Caamaño, aínda había ampliar a preeminencia social da familia ao casar, en novembro de 1846, con Abelardo Gunderiz Rivas, décimo terceiro marqués de Gunderiz e vizconde de Oleiros de Sol.

(Máis sobre esta historia en O Xardín das Pedras Flotantes)

(Sobre "O segredo das Salinas do Ulló")

Os fillos e netos que tiveron habían preferir a patria materna como lugar de residencia, ata o punto de que un deles, Mariano Gunderiz Reigosa, adquiriu un extenso soar na beira do Lérez próximo aos peiraos das Corvaceiras e construíu en 1911 unha gran casa burguesa de fábrica nobre e traza levemente modernista que había ser expoñente do seu poderío económico e a súa cultura. Mariano Gunderiz chegou a desempeñar un forte protagonismo na vida pontevedresa no seo dunha intelectualidade ilustrada e progresista, sendo a súa mansión lugar de encontro de empresarios e líderes políticos, de poetas, músicos e filósofos, protagonismo que marcaría a infancia do seu fillo Pedro Luís, décimo quinto herdeiro ao marquesado de Gunderiz entre outros títulos.

[...]

O Xardín (páx. 334)

O segredo das Salinas do Ulló (VII)

As autoridades civís de Pontevedra recibiron a denuncia do que ocorrera no lugar das Salinas e acudiron decontado para comprobar a súa veracidade, deter os culpábeis e recuperar un tesouro que era propiedade da Casa Real. Mais ao chegar atopáronse con que nas Salinas non había máis relixiosos ca a quincena escasa que se ocupaba normalmente de atender a explotación, e ningunha noticia nin sinal de que alí se desenvolvese ningunha actividade diferente á de abrir e pechar as comportas das bancas e recoller en sacas o pouco sal que deixaban as mareas. Tampouco obtiveron ningunha información a respecto do achado de ningún cargamento de ouro e prata baixo as augas nin, por suposto, ningunha confesión sobre o lugar onde se escondera ese suposto tesouro que alí ninguén vira. Todo iso só podía ser, aseguraban os sempre candorosos frades, abraiados por aquel interrogatorio, unha fantasía dalgunha persoa moi afeccionada a inventar contos, quizais de alguén que quería deitar mala fama sobre eles para que lles retirasen a concesión das Salinas; outra explicación non había. Con respecto á prohibición de que ninguén se achegase ao lugar durante as semanas anteriores, testemuñada polos veciños, aduciron que recibiran queixas de que o sal extraído viña acompañado dalgunhas substancias impropias, e coidaron que podía existir na natureza da zona algún tipo de corrupción, de aí que actuasen rápido prohibindo que ninguén se achegase mentres doutores vidos de Compostela investigaban con instrumental científico a calidade das augas. Finalmente, chegárase á conclusión de que a única corrupción que había era o pouco coidado que os veciños tiñan dos regatos que desaugaban na enseada, onde ciscaban toda clase de refugallos e incluso animais mortos, asunto este que, como era sabido, xa denunciaran con anterioridade e se achaba en mans da xustiza. Desexosos de colaborar plenamente cos investigadores, os frades aínda engadiron, como única información que podían aportar a respecto dos recentes sucesos entre os habitantes de Paredes e Acuña, que un transeúnte que pasaba con frecuencia polas bancas entre unha e outra aldea lles contara que en Acuña uns veciños pillaran un mozo de Paredes tratando de forzar unha moza e que lle deran unha malleira de morte, e que iso mesmo fora o que eles lle dixeran a un home de Paredes que se achegara a preguntar polo seu fillo desaparecido. Ningunha outra cousa sabían os bos frades, que tiñan como única e humilde tarefa atender aquel traballo mundano no exercicio da súa misión espiritual para o ben das persoas e na honra de Deus, e ningún delito se puido investigar nin ningún misterio se puido resolver por moito que se pescudou nas súas vivendas, en toda a zona terrestre e nas calmas augas das Salinas. Os xustizas regresaron a Pontevedra dando por pechado o caso, os relixiosos volveron ao seu traballo rutineiro e os veciños de Acuña e Paredes tornaron aos fogares de novo en paz e concordia. Por último, a resultas duns sucesos que chegaran a un extremo tan dramático, e como colofón feliz e case de conto, os pais de Celia acabaron por restablecer a relación cos seus antigos inimigos de Paredes e por consentir o matrimonio entre esta e Eliseo, o cal se celebrou ao pouco tempo en medio da ledicia xeral.

O segredo das Salinas do Ulló (VI)

Cando os frades xa remataban o labor de cambiar o tesouro aos coiros novos, escoitou os cascos dun cabalo que chegaba. Era o emisario que saíra para Pontevedra en canto rematara a extracción dos fardos. Traía a encomenda de que se gardasen no lugar previsto á espera de recibiren ordes máis concretas da superioridade que preparaba o envío a Roma. O xefe da comunidade fíxoo partir de novo para dar conta da detención dun rapaz que fora testemuña da operación e que constituía un claro perigo para a misión. Coa mesma, e aproveitando a chegada da noite, os frades comezaron un novo traslado dos fardos, esta vez en dirección a algún lugar oculto nas inmediacións.
Na casa principal quedaron os oito homes que adoitaban durmir alí mais dous de garda, espertos e velando por Eliseo. Este tamén quedou sen durmir, pero non achou a maneira nin a ocasión de fuxir do seu encerro, xa que os vixiantes non saíron do cuarto nin un momento. Cando sentiu que o sol levantaba e relevaban a garda, deixouse adurmiñar un pouco para gañar folgos por se se presentaba a ocasión.
A iso da media tarde, chegou ás casas das Salinas o pai de Eliseo, sorprendido de non atopar sentinelas que lle prohibisen o paso e desexoso de preguntar se os frades tiñan noticias do fillo, que esa noite non durmira na súa cama e non sabían nada del. Eliseo, recluído no cuarto interior, espertou ao oír a voz coñecida, mais foi suxeitado e a súa boca enmudecida. A través da parede, escoitou como os frades negaban saber nada del, aínda que, engadiron, chegara aos seus oídos o rumor de que no lugar de Acuña se armara un grande balbordo porque uns veciños sorprenderan un mozo de Paredes tratando de forzar unha rapaza, e que a emprenderan a paos con el ata causarlle feridas de morte. Malia a insistencia do pai, non lle souberon dicir que veciños eran nin quen o rapaz nin dispoñían de máis datos fóra dese relato que lles chegara a través dalgún transeúnte.
O ferreiro volveu á casa alporizado en busca de axuda para indagar o sucedido e ver se se trataba do seu fillo. Eliseo, no seu encerro, comprendeu que os frades argallaran aquela mentira coa idea de lles botar a culpa da súa morte a veciños de Acuña, veciños dos cales nunca se sabería o nome da mesma maneira como tampouco se atoparía o seu cadáver no fondo do mar.
O tempo botábase enriba e non podía esperar máis, pois en calquera momento unha fría daga acabaría coa súa vida. Debía facer algo, tiña que obrar con determinación. Unha vez que o pai estivo lonxe, os gardas soltárano e relaxaran a vixilancia. O rapaz, con disimulo, colleu o puñal que escondía baixo as calzas e dispúxoo na man. Fóra do seu cuarto non se escoitaban voces, o que significaba que se achaban sós el e os dous gardas. Cunha rapidez e unha enerxía que non pensou que tivese, saltou sobre eles e feriunos a ambos. Saíu antes de que os seus berros atraesen a máis homes. Alancou cara á banca, cruzou o paso a toda velocidade empurrando e tirando á auga un frade que se lle arrepuxo, e perdeuse pola costa arborada en dirección a Paredes. Os relixiosos tardaron en reaccionar, de xeito que non o puideron alcanzar.

Eliseo chegou á aldea case sen folgos e dirixiuse á súa casa. A nai, feliz de velo con vida, díxolle que o pai saíra cun grupo de familiares e amigos en dirección a Acuña dispostos a emprendela a golpes con todos os que acharan por diante ata coñecer o seu paradoiro.
Un veciño cedeu o seu cabalo para que o rapaz puidese chegar á aldea da moza antes de que o bando de vingadores cometese algún acto irreparábel, pero para evitar pasar polas Salinas tivo que dar un rodeo, o que fixo que se demorase. Os seus familiares tiñan cercada a casa de Celia e discutían a berros cos seus pais preguntando polo rapaz, ao que estes contestaban que non sabían nada del. No momento xusto en que preparaban fachos para lle prender lume á propiedade, chegou Eliseo e abrazouse ao pai pedindo que se calmasen os ánimos de todos, que el había explicar o sucedido punto por punto. Máis acougados, os pais de ambos os mozos e todas as persoas que se reuniran no lugar escoitaron con asombro a historia que lles contou o aprendiz de ferreiro.

O segredo das Salinas do Ulló (V)

Comezaron por lle dicir que os sacos de ouro e prata proviñan das colonias de América. Eran unha parte do tesouro desembarcado en Rande no ano 1702, días antes do ataque da escuadra anglo-holandesa. Aquel cargamento de riquezas era tan enorme que se requisaran ata dous milleiros de carros entre Santiago, Pontevedra e Vigo para o seu envío á capital de España. O transporte realizouse pola estrada Vigo-Santiago, rodeado dunha enorme vixilancia. Pero o inmediato ataque dos inimigos fixo que se cometesen erros e que abrollase algún arrouto de cobiza entre os que conducían a prezada carga. Un destes intentos de roubo deuse ao seu paso polo lugar de Vilaboa. Dous carros foron desviados da ruta e conducidos a través de camiños interiores. Supuxeron os seus condutores que, entre tanta cantidade de vehículos e o fragor da batalla, non se ían botar en falta. Non foi así, e axiña saíron soldados na busca das taleigas que non chegaran ao destino. O certo é que os carros e o ouro nunca foron atopados, nin tampouco os carreteiros, que conseguiron escapulirse por completo.
Pasou o tempo, a guerra rematou e en España quedou asentada definitivamente a dinastía dos Borbóns. Entre os cambios que se derivaron dos novos aires traídos pola monarquía francesa, apareceron os receos contra a Compañía de Xesús, e esta ameaza foi a máis conforme medraba a influencia de certos círculos eruditos que se facían chamar a si mesmos "ilustrados". A Compañía de Xesús, absolutamente fiel ao mandato papal, como se demostrara na loita sen cuartel contra a Reforma, necesitaba facer valer o seu legado histórico como baluarte da cristiandade perante calquera herexía. Daquela, ía precisar dun sustento económico para se enfrontar á campaña de difamación e intrigas que se preparaba contra ela. Por outro lado, dábase a circunstancia de que o ancián Papa Benedicto XIII se achaba enfermo, e contábase con que o seu mandato non duraría moito. Os xesuítas desexaban influír no nomeamento do novo Vigairo, e tamén para iso lles sería útil un "milagre" que inflase as súas castigadas arcas.
A orde de recadar fondos chegou á delegación do Colexio en Compostela, e os seus responsábeis asociárona axiña á lenda nunca comprobada da desaparición dos dous carros cargados de ouro e prata procedentes do desembarco de Rande. A partir de aí, as sempre eficaces redes de información da Compañía abriron unha pescuda na que conseguiron localizar un dos encargados do seu transporte. Tratábase dun home que sobrevivía en Portugal como tratante de gando baixo o nome falso de Paulo de Freitas. Nun primeiro momento, cruzara a fronteira á espera de que a xustiza se esquecese del para logo volver ao rescate da fortuna. Pero as ameazas non remitían e o home, temoroso do castigo que lle agardaba se o pillaban, decidira continuar a súa vida lonxe do país e definitivamente esquecido da existencia do tesouro, como supuña que igual lles pasaría aos demais que participaran no roubo. Os xesuítas utilizaron toda clase de mañas, incluídas ameazas sobre a súa muller e os seus fillos, e arrincáronlle a confesión de que as taleigas foran arroxadas ao fondo da ría de Vigo no lugar das Salinas de Vilaboa.
O resto da historia xa era coñecida por Eliseo. A casualidade histórica fixera que os xesuítas fosen usuarios dos terreos que acubillaban o enorme tesouro que lles era tan necesario e que, porén, non lles pertencía por ser propiedade da Casa Real. Daquela, o que cumpría era un traballo secreto de busca e extracción e, posteriormente, o seu transporte en dirección a Valladolid e de alí a Roma sen que ninguén se apercibise do que ocorría.
Tras a detallada confesión que deixaba á vista o delito capital da comunidade relixiosa, a Eliseo non lle quedou a menor dúbida de que os frades non mentían cando lle anunciaban que non o podían deixar con vida. Sería inútil que lles xurase o seu silencio eterno perante o sagrado cáliz, pois estaban en xogo intereses que rebordaban todo trazo de humanidade e de piedade. Íano matar, e logo seguramente farían desaparecer o seu corpo nos escuros fondos da enseada; a mesma auga que custodiara durante case trinta anos o incríbel tesouro sería a que gardaría o segredo do seu asasinato.
Desde ese momento, ao mozo non lle quedaba máis opción que a de intentar fuxir.

O segredo das Salinas do Ulló (IV)

Eliseo, desexoso de ver a moza e de restablecer as súas citas na Regaduxa tras o tempo de encerro, volveuse internar polas bancas en canto o traballo na ferraría llo permitiu. Outra volta apareceron os vixiantes, con máis violencia ca nunca. Esta vez, tras breve e desigual pelexa, o rapaz conseguiu zafarse e foise agachar nas pólas dun tupido castiñeiro. Os gardas dérono por fuxido e deixaron de buscalo. Eliseo mantívose unha miga á espera e, cando ía continuar a marcha, volveuse agachar porque chegou aos seus oídos unha conversa entre dous frades que paseaban polas inmediacións e que tiñan aspecto de autoridades, a xulgar polos adobíos. O asunto ao que se referían, segundo colixiu, era o paso por Vilaboa dos convois que, case trinta anos antes, transportaran o inxente cargamento de ouro e prata traído de América pola flota de Indias e desembarcado con apuro no estreito de Rande ante a ameaza do ataque dos ingleses. Cando máis interesado estaba o rapaz na conversa, incorporouse un novo frade que avisaba da inminente chegada dun emisario da xudicatura provincial con ordes de facer unha inspección xeral ás Salinas a propósito do proceso que se seguía contra eles. Axiña acordaron adoptar medidas para disimular os traballos que se realizaban e, como primeira decisión, ordenaron suprimir os postos de vixilancia para aparentar a maior normalidade. Eliseo, entón, comprendeu que a orde de afastamento non estaba ditada pola autoridade competente, senón polo capricho inxusto e abusivo dos propios xesuítas.

En canto regresou a Paredes tras a súa visita a Acuña, o mozo esforzouse en reunir familiares e veciños para lles explicar o que sabía; porén, non conseguiu convencelos de que podían facer uso dos seus dereitos cívicos sobre as Salinas. Só el, pola súa conta, decidiu roubarlle horas ao traballo da fragua para ir axexar a actividade dos frades desde o arboredo que rodeaba as bancas.
Nos primeiros días, non obtivo máis froitos que algunha que outra conversa ou comentario sen demasiado interese. Mais por fin, a finais de xaneiro, o seu esforzo se viu recompensado cun achado que o deixou abraiado. Nas últimas semanas, a actividade de exploración concentrárase nun punto preciso situado a medio camiño entre as dúas comportas da banca sur polo seu lado exterior. Os frades andaban alborotados e a vixilancia extremárase para asegurar que ninguén se ía achegar ás proximidades. Eliseo, situado nun alto que lle permitía seguir a escena ao detalle, dexergou como algúns frades foráneos substituían os hábitos por cinxidos traxes feitos de coiro e calzado provisto de pesas de metal e se guindaban ao mar atados con cordas ás gamelas. Tras deles botouse, en vertical, unha especie de campá de metal semellante a outras que el vira debuxadas nun libro que falaba da arte do mergullo e que se utilizaban para respirar debaixo da auga. Os homes tamén levaban consigo cordas e ganchos de metal. Volveron emerxer ao cabo dun tempo e as cordas foron levadas ata a banca. Acto seguido, coa forza conxunta de moitos brazos, comezou a extracción de algo que había no fondo e que debía ser o centro absoluto do seu interese, dada a expectación e nerviosismo con que actuaban. O pasmo de Eliseo foi en aumento. O que saíu da auga, atado coas cordas e ganchos, foron unha serie de fardos de coiro cubertos de algas, lama e cunchas mariñas.
Os homes fixeron tres inmersións máis e en total sacaron vinte e catro vultos. Antes de transportalos á terra firme, os frades racharon con coitelos un dos sacos sobre unha manta facendo que se esparexese un indescritíbel tesouro formado sobre todo por pedras de ouro e de prata, moedas, e tamén pedrarías e diversos obxectos metálicos que relucían baixo o frío sol de xaneiro. Inmediatamente, a un sinal dado, un home que agardaba na ribeira montou a cabalo e arrincou a toda velocidade en dirección a Pontevedra.
Todos os fardos foron transportados, coa axuda de carros e bois, ás vivendas dos xesuítas. En canto desapareceron os últimos, Eliseo púxose a cruzar a banca para achegarse e continuar a pescuda, pero esta vez foi descuberto e apreixado. Os frades amosáronse moi contrariados pola súa presenza. Aínda que el lles xuraba que non vira nin escoitara nada e que só cruzaba a banca para dirixirse a Acuña, onde tiña moza, eles estaban seguros de que o rapaz presenciara o rescate do tesouro. Convertérase nunha testemuña absolutamente perigosa; e como nada se podía interpoñer diante da misión que debían cumprir, que estaba por encima de calquera vida humana particular, non ían ter máis remedio que matalo. Iso foi o que lle dixeron, con beatífica calma ante a consternación de Eliseo. E para que comprendese aínda mellor o alcance do erro a onde o conducira a súa curiosidade, e asemade para que aceptase a necesidade irremediábel do sacrificio, ao tempo que gardaban o tesouro en taleigas novas que eran coidadosamente pechadas e arrombadas, concedéronlle a graza de coñecer punto por punto todo o que estaba sucedendo.

O segredo das Salinas do Ulló (III)

Se ben a representación do concello de Vilaboa nos litixios coa Compañía de Xesús estaba a cargo do alcalde pedáneo Maximino Hortas de Abade e dunha delegación de cada núcleo veciñal, porén, naquel tempo adquiriu especial protagonismo un mozo de Paredes chamado Eliseo da Reigosa, de vinte e un anos de idade e aprendiz do oficio de ferreiro no obradoiro do seu pai. Ademais de explorar os misterios da fundición dos metais e a forxa, Eliseo era coñecido como persoa moi curiosa por todo tipo de saberes; fora capaz de aprender a ler grazas aos esforzos dun fidalgo ao que servira de cativo, e desde entón lía cantos libros e escritos podía conseguir, que non podían ser moitos, e era apreciado polos seus coñecementos sobre a natureza e sobre historia. Tamén tiña sona de gran inventor de contos con múltiples recursos.
Eliseo tiña, daquela, moza no lugar veciño de Acuña, unha rapaza de dezanove anos chamada Celia López de Teixeiro. Os seus pais, emparentados co señorío local, eran donos dunha notábel facenda en terras, casas e gando, e sendo a rapaza, ademais, fermosa e desenvolvida, non lle faltaban pretendentes desexosos de lle facer as beiras. Pero Celia xa elixira e, aínda que non lle comunicara a ninguén a noticia do seu noivado, estaba convencida de que o home da súa vida era Eliseo do mesmo xeito que ela era a amada do seu corazón.

O motivo de que a súa relación non fose coñecida era que entre as familias de ambos existía un pasado de liortas por asuntos herdados dos devanceiros, asuntos que tiñan que ver con estremeiras, regadíos e camiños de paso en veigas e devesas que nin sequera eran propias. Nesa altura, os problemas xa non existían, pois arranxáranse dentro da lóxica evolución dos tempos, mais mantíñase a inimizade como un mandado antigo que non se debía escusar.

A pesar destas circunstancias, os mozos aproveitaban todas as ocasións das que dispoñían para estaren xuntos. Cada vez que tiñan previsto verse, o de Paredes percorría os dous quilómetros escasos que separan ambas as localidades, e facíao polo itinerario máis breve, para o que debía cruzar as bancas das Salinas. O lugar de cita adoitaba ser unha fonte vella e escondida que había onde comezaba a fraga da Regaduxa.
Ía xa máis dun ano que se vían desta maneira e a parella, que se quería con amor verdadeiro, tomara nesta altura a decisión de llelo comunicar ás correspondentes familias para que arranxasen as súas relacións e deixasen a un lado os problemas. Pola parte de Eliseo, a comprensión na casa fora fácil e había disposición ao entendemento, mais non así pola de Celia, que foi ameazada con pechala nun convento se persistía en verse co aprendiz de ferreiro de Paredes. Daquela, aínda que finxiron unha ruptura dolorosa, continuaron a verse en segredo na fonte da Regaduxa, á espera de que mellorasen os ánimos e o tempo amolecese os sentimentos.
Co ánimo aflixido polo curso que levaba a súa relación amorosa, non estaba Eliseo en disposición de atender a normas que nin entendía nin lle parecían aceptábeis; daquela, malia a prohibición de que os veciños se achegasen ao recinto das Salinas, el continuou usando o paso das bancas cando facía o camiño de Acuña, algunhas veces agachado, outras a corpo descuberto. Sentíase protexido non só polo convencemento de ter o dereito natural e ancestral a aquel paso, senón tamén porque sempre levaba consigo, oculto baixo as calzas, un rexo puñal de aceiro feito por el mesmo e gardado na súa funda de coiro atada á perna; aínda que non estaba seguro de ser capaz de usala contra ningún ser humano, a arma dáballe ánimo e confianza.
Nunha destas, xa nos primeiros días de 1728, cando facía o seu camiño coa cabeza posta nos claros ollos de Celia, foi detido polos gardas. Os funcionarios relixiosos que dirixían o concienciudo exame das augas da Salina de Porto de Muíños advertírono de que non podía volver por alí so pena de ser denunciado diante das autoridades civís e encarcerado e seguramente obrigado a pagar unha forte multa. Mais Eliseo, rufo e firme nos seus dereitos, teimou no empeño de seguir pasando polas bancas cando lle petase. Daquela, non pasaría moito tempo sen que o prendesen de novo. Como medida de escarmento, mantivérono retido durante dous días na choupana na que moraban os gardas encargados de custodiar a explotación.
O pai do mozo, Álvaro da Reigosa, recibiu a noticia da detención a través do cura párroco de Vilaboa. Foi protestar decontado diante dos rexedores do Concello e, ao non obter pronta resposta, dirixiuse directamente aos relixiosos. Estes entregáronlle o fillo, mais co aviso de que quedaba nas súas mans, como autoridade paterna, impedir que volvese quebrantar a orde de afastamento.

O segredo das Salinas do Ulló (II)

Foi precisamente daquela, a finais do ano 1727, coincidindo cun repentino e inexplicábel empeño dos frades en monopolizar ao seu antollo o uso de augas e terras, cando os veciños apreciaron unha notábel intensificación dos traballos na zona coa chegada de numerosos homes, tanto relixiosos como laicos, para os que se improvisaron tendas de acampar, e a presenza frecuente de autoridades eclesiásticas vidas de fóra. A finais de decembro, o conflito subiu de graos cando se difundiu pola comarca unha orde que prohibía que os veciños se achegasen aos terreos das Salinas baixo ningún pretexto nunha distancia de trescentos pasos en toda a contorna, nin para labores agrarias nin pesqueiras de ningunha índole, nin sequera para o tránsito dos viaxeiros. Para un maior control do cumprimento da orde, os relixiosos chegaron a apostar sentinelas con armas en puntos de vixilancia estratéxicos. A proverbial paciencia dos labregos, acostumados a usar libremente aquel paso entre a parte leste e a parte oeste da ría incluso despois da cesión da explotación, estaba a piques de se esgotar, se ben preferiron seguir conducindo as súas reclamacións polos condutos oficiais, sempre lentos e desacougantes.
A orde de afastamento non impedía, porén, que os aldeáns dexergasen de lonxe o minucioso labor de múltiples persoas que examinaban con atención as augas, sobre todo pola parte exterior da banca sur. Movíanse a un lado e outro sobre os perpiaños de granito e traballaban tamén desde pequenas gamelas que se desprazaban lentas pola superficie normalmente calma. Por veces facían uso de aparellos que parecían deseñados para examinar o interior da auga, e incluso chegaban a mergullarse, malia as baixas temperaturas do inverno, homes experimentados que permanecían moito tempo no fondo. Para todos parecía evidente que a Compañía estaba decidida a elevar ao máximo a produción de sal promovendo a construción dunha nova salina no fondo da ría; outro obxecto non podían ter aqueles estudos científicos da enseada. Con todo, houbo quen negou esta explicación e relacionou a esixencia da exclusividade absoluta do lugar con asuntos de política, xa que se falaba da construción de fortalezas en distintos puntos das rías que servirían tanto para impedir as incursións dos piratas coma para se defenderen do inimigo inglés, non de todo satisfeito tras o tratado asinado en Utrecht como remate da guerra de Sucesión. Tamén se chegou a pensar no establecemento dun centro para o desembarco clandestino de escravos dentro dun comercio no que Inglaterra gozaba dunha substanciosa concesión monopolística. Os rumores sobre as actividades que se desenvolvían nas Salinas estendéronse ao terreo da medicina, ao se dicir que o interese daquelas augas tiña, en realidade, un carácter terapéutico, despois de que se descubrisen propiedades que podían ser aplicadas a enfermidades como a que padecía o monarca Felipe V, o cal, tras a recente perda do seu fillo Luís, vira recruar a súa tendencia á postergación e a melancolía.

O segredo das Salinas do Ulló (I)

Morría o ano 1727 cando o preito que mantiña a dirección do Colexio de Xesuítas de Pontevedra cos veciños do concello de San Martiño de Vilaboa a propósito das Salinas do Ulló acadou o seu punto máximo de tensión. Estrañaba entre a poboación a repentina virulencia coa que os frades esixían a total exclusividade no dominio e uso das parcelas acoutadas ao mar así como dos terreos lindeiros, cando este non era o primeiro nin o único proceso que se seguía entre eles polo mesmo asunto e ata ese momento, malia as diferenzas, o que prevalecera fora a disposición ao entendemento.
Os problemas entre os veciños e o Colexio da Compañía viñan desde que se fixera efectiva a entrega da enseada do Ulló a través da concesión outorgada en Valladolid en setembro de 1693 por Melchor Mosquera e Pimentel, administrador xeral de Salinas do Reino de Galicia e Principado de Asturias, a Antonio Caraveo, provincial da Compañía. Este déralle poder e licenza ao P. Antonio Quindos, reitor do Colexio en Pontevedra, para aceptar a cesión da explotación salífera, poñela en funcionamento e organizar o seu comercio segundo o procedemento de estanco previsto nas Cédulas Reais. Nos anos seguintes, construíranse as enormes bancas de perpiaños que, a través de sólidas comportas, controlaban os movementos de auga no curso das mareas para obter o prezado mineral polo sistema de desecamento por evaporación. Complementariamente, edificáranse unhas cativas vivendas para os frades no lado oeste da explotación e habilitáranse camiños para o paso dos carros e as persoas.
Nun principio, as queixas dos veciños reducíanse a que o estacionamento das augas nas bancas producía o anegamento das veigas e pastos de sementar situados na contorna. A Compañía contraatacaba argüíndo que aqueles non mantiñan o debido coidado de camiños, gabias e correntes de auga, o que provocaba que o Ulló e demais regueiros que vertían na enseada chegasen cargados de maleza e entupisen as saídas. Con posterioridade, os veciños protestaron porque os frades se habituaran á práctica de vender o toxo, o xunco e a herba que se producían nos seus terreos, o cal non se correspondía co obxecto da concesión; polo contrario, estes produtos considerábanse propiedade comunal, como tamén a leña, piñas, batume e toda clase de aproveitamentos que daquela resultaban necesarios para a economía dos campesiños de Vilaboa, en particular os do lugar de Paredes, en cuxa demarcación se situaba a explotación.
O comercio de sal da enseada do Ulló resultou desde o principio cativo debido ao baixo rendemento dunhas augas que se amosaron cun escaso grao de salinidade e que, por riba, era difícil de optimizar pola forza do movemento das mareas. De resultas, dúas das tres salinas foron abandonadas ao pouco tempo de construídas. A dotación de relixiosos dedicados á recolleita do mineral reducírase ao mínimo. Incluso a única salina que quedaba en funcionamento, a chamada de Porto de Muíños, non producía o necesario como para merecer a atención escrupulosa dos xesuítas. O que ocorría no Ulló non era un caso único; polo contrario, era un vello mal que se repetía ao longo da costa galega: ao tempo que medraba a actividade pesqueira, a produción propia de sal, indispensábel para a conservación do peixe, seguía a ser manifestamente escasa, tendo que importar o prezado mineral de Portugal e da Bretaña francesa con gran dispendio económico. Tendo en conta isto, nun posterior chanzo da contenda xurídica, reclamaron os veciños a devolución dos terreos das Salinas ou, cando menos, o permiso para o aproveitamento integral de todo canto resultase útil para as súas facendas.